હરિ વંદના

આવા ધાર્મિક આયોજનોમાં હજારો લાખો યુવાનોના હૃદય પરિવર્તન કરવા માટે શાસ્ત્રી સ્વામી હરિપ્રકાશદાસજી સ્વામીની વાણીમાં સ્વયં હનુમાનજી મહારાજ બોલતા હોય એવી અનુભૂતિ આપણે સૌને થઇ રહી છે. કારણકે આપણા આ પાંચ-સાત દિવસના પ્રસંગમાં હજારો યુવાનોએ વ્યસન મુક્યા છે. તમાકુ, માવા, બીડી આદિકના વ્યસનો છોડ્યા છે. પોતે સ્વસ્થ જીવન જીવવા માટે સંકલ્પ લઈને ચાલી રહ્યા છે.

યુવા શક્તિની અંતર ચેતનાને જાગૃત કરી સંસ્કાર, ભક્તિ, સદાચાર, સદ્દભાવ, એને જાગૃત કરી અને સૌને એક દિવ્ય જીવનની રાહ આપનાર જીવન જીવવાની અદભુત કળા શીખવનાર વ્યાસપીઠાસીહ પરમ પૂજનીય વંદનીય શાસ્ત્રી સ્વામી શ્રી હરિપ્રકાશદાસજી સ્વામીને કોટી વંદન છે. ખુબ ખુબ અભિનંદન છે પૂર્ણ વિશ્વાસની સાથે કહી શકીએ કે આખા વિશ્વમાં હનુમાનજીના અનેક અનેક દિવ્ય સ્થાનો છે. પણ સાળંગપુરમાં કષ્ટભંજનદેવની સેવા જેવી થતી હશે જેવા શણગાર, જેવા ભોગ, જેવો ભાવ, જેવી ભક્તિ, જેવી નિષ્ઠા આપણે જોઈએ છીએ એવી આખા વિશ્વમાં ક્યાંય જોવા નઈ મળે.

હનુમાનચાલીસાની કથાઓ કદાચ તમે ઘણી સાંભળી હશે પણ હરિપ્રકાશસ્વામીના મુખેથી કથા સાંભળવી એ એક જીવનનો લાવો છે. પૂજ્ય સ્વામીજીએ હનુમાનચાલીસાના માધ્યમે એણે અનેક યુવાનોને વ્યસનથી મુક્ત કર્યા છે, અને અનેક યુવાનોને દારૂ છોડાવ્યા છે, અને અનેક યુવાનો કે જેનો ખોરાક માસનો હતો એને માંસાહારથી મુક્ત કર્યા છે. અને આજે રાજકોટમાં જયારે આ યુવા કથા થઇ છે એમની પાછળનો હેતુ એજ કે આજનું યુવા ધન એમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં વિપુલ પ્રમાણમાં શક્તિઓ છે, અને એ શક્તિ ડાવર્ટ ન થાય, એ શક્તિ એના ધર્મમાં વપરાય, એ શક્તિ એના કર્મમાં વપરાય,એ દેશ ભક્તિ માટે વપરાય, સમાજના ઉસ્થાન માટે વપરાય, એના માટે આજે જરૂર હોય તો હરિપ્રકાશસ્વામી દ્વારા થતી આવી યુવા કથાઓની જરૂર છે.

હનુમાનજી મહારાજની કથા અને એના વક્તા પદે તમે પૂજ્ય શાસ્ત્રીસ્વામી શ્રી હરિપ્રકાશદાસજી સ્વામીને લાવ્યા તમને મારા લાખો લાખો કોટી કોટી અભિનંદન છે.

સામાજિક શુચિતા એ કાળે અનેક જાતના વાસપંજાઓ, હિંસકયજ્ઞો ને વેદાંતની તર્કજાળને લીધે લોપાતી હતી. તેનો જીવના જોખમે શ્રીજીમહારાજે ને તેમના મંડળે ઉદ્ધાર કર્યો.

સં. ૧૮૮૧ ના મહા માસમાં શ્રીજી મહારાજ અમદાવાદમાં પધાર્યા. જસ્કીન સાહેબે શ્રીજી મહારાજને પોતાના બંગલે પધરાવ્યા. સાહેબે શ્રીહરિને હાથ ઝાલીને પોતાની ખુરશીએ બેસાર્યા ને પોતે સામે નીચે બેઠા. સાહેબ પોતાની ટોપી ઉતારી પગે લાગ્યાં, ને બોલ્યા “હે પ્રભો ! આપ શહેરમાં પધાર્યા તેથી અમે ખુશી થયા છીએ. આજે પુત્રને સારે માર્ગે ચલાવવો કઠણ છે તો આ તો કળીકાળમાં હજારો નરનારી આપના શિષ્યો સદાચારમાં પ્રવર્તે છે. જગતમાં પંડિતો, સંતો, ગુરુઓ ઘણા છે, પણ કોઈનામાં આવું ધર્મનું તેજ નથી.

સ્વામી સહજાનંદનું જીવન એક ચમત્કાર જેવું લાગે પરંતુ વિગતમાં ઊતરતાં જણાય કે, શ્રીજી મહારાજ ચમત્કારને પ્રોત્સાહન આપતા ન હતા. ગમે તે માણસની ભીડ ભાંગવા એ સહેદે દોડી ગયા હોય એવા પ્રસંગોમાં માનવભાવ જોવામાં વધુ ઔચિત્ય છે. સંવત ૧૮૬૯ ના દુકાળમાં એમણે જે રાહતકાર્યો કર્યા. અન્ન અને ઉત્સાહ આપીને દીનદરિદ્રને જીવાડવા જે પુરુષાર્થ કર્યો એનું મહત્ત્વ દુકાળ પૂર્વે એમણે કરેલી આગાહી કરતા વધુ છે. માનવસેવાની આ ઉજ્જવળ પરંપરા આજે પણ ચાલુ છે.

શ્રી સ્વામિનારાયણે લાગલગાટ ૩૦ વર્ષ, એ કાળનો સર્વક્ષેત્રનો અંધકાર ઉલેચાય તેટલો ઉલેચીને પ્રકાશ પાથરવા સતત ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં પરિભ્રમણ કર્યે રાખ્યું હતું.

શ્રીજીએ પ્રવર્તાવેલા ધર્મમાર્ગની લાક્ષણિકતા શી લેખાય ? એ ધર્મમાર્ગ છે આચાર-સ્વચ્છતાનો, વિચાર-સ્વચ્છતાનો, વિધિ-સ્વચ્છતાનો, વ્યવહાર-સ્વચ્છતાનો, આન્તર-સ્વચ્છતાનો, સર્વદેશીય અન્તર્બહિર-સ્વચ્છતાનો. તેથી જસ્ટિસ રાનડે શ્રીજી મહારાજને લાસ્ટ ઓફ ધ ઓલ્ડ હિંદુ રીફોર્મર કહેતા. ભાંગ, ગાંજો, તમાકુ ત્યજાવી શ્રીજીએ ગૃહસ્થનાં જીવનને નિર્માદક કીધાં, રંગેલાં તુંબડાં ફોડાવી શ્રીજીએ સંતોને નિર્મોહી કીધાં, બાઈ-ભાઈનાં દર્શન દ્વાર નિરનિરાળાં સ્થપાવી શ્રીજીએ દેવમંદિરને પવિત્ર કીધાં. ‘શિક્ષાપત્રી’ આપી વ્યવહારશુદ્ધ કીધાં, વચનામૃતો સંભળાવી જ્ઞાનશુદ્ધ કીધાં, પ્રેમભક્તિ વરસાવી અન્તરશુદ્ધ કીધાં. પર્વો, ઉત્સવો, સમૈયા ઉજવાવી જનતામાં ઉત્સાહ ઉભરાવ્યો. ભવ્ય મંદિરો, અહિંસાત્મક યજ્ઞો, વિશુદ્ધ પૂજાવિધાન, પારણાં, હિંડોળા, વસંતપંચમી, જન્માષ્ટમીના વૈષ્ણવી મહોત્સવો, જળઝીલણી ને રામનવમીના સમારંભો કરી જનતાને ઉમંગી કીધી. ભાવહીંડોળે હિંચકાવી પ્રજાને ઉત્સાહ પાયો, સંસાર સજીવન કીધો.

ગુજરાતના મહાન જ્યોતિર્ધરોમાં શ્રી સહજાનંદનું સ્થાન અગ્રસ્થાન છે. તેમના પ્રતાપથી ગુજરાતમાં અધમવર્ગનું અસ્તિત્વ જ રહેવા નહોતું પામ્યું. તેમણે અધર્મોનો સાચો ઉદ્ધાર કર્યો હતો.

સેંકડો નૈતિક બ્રહ્મચારીઓ, યોગીઓ, પરમહંસો, મહાપુરુષો, મીરાંબાઈ (વગેરે)ને ભૂલાવી દે તેવી બ્રહ્મચારિણી અને ગૃહસ્થાશ્રમી ભક્ત સ્ત્રીઓ, જનકની જોડમાં મૂકી શકાય તેવા અનેક ગૃહસ્થ હરિભક્તો, યાવજીવિત ધન—સ્ત્રીનો સદંતર ત્યાગ પાળતા ને સ્વામીની આજ્ઞા પ્રમાણે વર્તવામાં ખુશીથી ટૂક ટૂંક થઈ જાય તેવા વિરક્તજનો, તથા સર્વસ્વ અર્પણ કરવામાં સાર્થકતા માનતા સદ્ધર્મ પરાયણ હજારો શિષ્યોનો સમૂહ, એમણે ઘોર કલિના વાતાવરણને ભેદી નાખીને અહિંસા પરાયણ છતાં વીરતાભર્યા પ્રેમને સમાનતાના માર્ગમાં વિવેક પુરઃસર ખડો કરી દીધો હતો.

જે કાર્ય એક સહજાનંદે ગુજરાતમાં કર્યું. તે રાજદંડ ન કરી શક્યો, ને નહીં જ કરી શકે. તેમના તેજથી ડાકુ, ચોર વગેરે સીધા થઈ જતા.

કેવળ એમના સંપ્રદાયનો વર્ગ જ તેમનો ઋણી છે એવું નહિ, પણ ગુજરાત આખું તેમનું (શ્રીહરિનું) ઋણી છે.

સહજાનંદ સ્વામી કલ્યાણકારી કર્મવીર હતા. એમણે કોઈ સત્તાવાળા કે શ્રીમંતોની સહાય વિના પણ હજારો લોકોને ખોટે માર્ગેથી પાછા વાળીને સાચે માર્ગે દોર્યા. આ પ્રકારના માણસોનું મહત્વ એમના યુગ પૂરો થયા પછી જ દુનિયા સમજી શકે છે. રાજા રામમોહનરાય જેવાની ભવ્ય કારકિર્દી તત્કાલીન સમાજ પર મોટી છાપ પાડે છે. જ્યારે સહજાનંદને લોકો વધારે ને વધારે પૂજ્યભાવથી ને કૃતજ્ઞતાથી સંભારતા રહેશે. શિક્ષણના કોઈ વ્યાપક સાધન વિના અને જંગલી ગણાય એવા આચારોની સામે પણ વિવાદ ન કરતાં ફક્ત સદાચરણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડીને સીધી સમજ દ્વારા એમણે લોકોને અનાચારમાંથી સાચા માર્ગે વાળ્યા. ગુજરાત આ માટે સ્વામી સહજાનંદજીનું સદા ઋણી રહેશે.

વિભૂતિ પુરુષ સહજાનંદ સ્વામીનું પ્રાગટ્ય ગુજરાતને સારે નસીબે થયું હતું.

પછાત કોમનું સ્તર ઊંચું બન્યું — ગુજરાતની વસ્તીના જે વર્ગમાં હજી સુધી કોઈ સંપ્રદાયે પ્રવેશ કર્યો ન હતો, તે વર્ગમાં આ નવો પંથ ચાલ્યો અને એ પંથની છાયામાં એ વર્ગ ઊંચો આવ્યો.

શુદ્ધ હિંદુ ધર્મની ચુસ્ત પુનઃ સ્થાપના કરવા પૂરતી જ સહજાનંદસ્વામીની પ્રતિભા સીમિત ન રહેતાં, તે જમાનાનાં પ્રદૂષણો સામે અને સમગ્ર ગુજરાતમાં હજારો કમનસીબ માનવીઓ કે અત્યાર સુધી જેમની આજીવિકાનો આધાર અચોક્કસ અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર હતો, તેમના ઉત્કર્ષ તરફ પણ દોરાઈ છે. વિશાળ ઝુંડોને તેમણે પ્રામાણિક અને ઉદ્ધમી જીવનના પંથે વાળ્યા છે.

શ્રીસ્વામિનારાયણે મનુષ્યોના જીવનમાં પ્રકાશ પાથર્યો છે. સમાજમાં આધ્યાત્મિક ને નૈતિક ઉત્થાન લાવવામાં સ્વામિનારાયણનો મોટો ફાળો છે. તેમનો ઉપદેશ અત્યારના પીડિત જગત માટે ખૂબ લાભદાયી છે.

મહિલાની સ્થિતિમાં સુધારણા — એમની ધાર્મિક અસર બળવત્તર થઈ એમની સામાજિક સુધારાની આ નખશિખ ઝૂંબેશથી કે જે એમણે ધાર્મિક શિક્ષણ માટે હોય એટલા જ અડગ નિર્ધારથી ઉઠાવી હતી. નૈતિક અને ધાર્મિક શિક્ષણનો ખાસ લાભ આપીને નબળા વર્ગો અને મહિલાઓની સ્થિતિમાં એમણે સુધારણા કરી.

કોળી, ઠાકરડા, ભીલ જ્ઞાતિને ધર્મ પાળતા કર્યા — મહારાજે નાંદોલના વિપ્રોને બોલાવ્યા. તેમને કહ્યું : "અમારે અહીં બ્રાહ્મણોની ચોરાસી કરવી છે. તો આસપાસના ગામોના બ્રાહ્મણોમાં નોતરાં ફેરવવા છે." આ સાંભળી તેમણે કહ્યું : 'મહારાજ ! અમારી ન્યાતમાં હમણાં ઝઘડા ચાલે છે. એટલે ન્યાતના વરા બધા બંધ છે અને અમો કોઈ ક્યાંય જમવા જતા નથી." મહારાજે આ સાંભળી રહ્યા. ન્યાતના ઝઘડા મહારાજની ચોરાસી કરવાના સંકલ્પની આડે આવ્યા. આવી ક્ષુદ્ર સમજણવાળા બ્રાહ્મણોએ શ્રીજીમહારાજના સંકલ્પમાં ભળી ભક્તિ કરવાનો આવો અમૂલ્ય અવસર ખોયો. આ અવસરે આસપાસના કોળી, ઠાકરડા, ભીલ વગેરે બાળ, જુવાન ત્યાં આવ્યા હતા. સત્સંગનો તેમને રંગ ન હતો. પરંતુ લોકો મહારાજને ભગવાન કહે છે અને વળી આજ બ્રાહ્મણોને નોતરાં છે તેથી કાંઈક જમવાનું પણ મળશે એ ભાવથી તેઓ આવ્યા હતા. મહારાજે તેમને બધાને બોલાવ્યા અને કહ્યું: "તમે બધા આવ્યા છો તે આજે જમો ને અમારું વચન માનશો તો તમે પણ બ્રાહ્મણો જેવા થઈ જશો." સ્વામિનારાયણે વહેમોનું ખંડન પણ અતિ સફળતાપૂર્વક કર્યું. વળી હિંદુધર્મમાં અહિંદુ જાતિઓને સામિલ કરવામાં પણ સ્વામિનારાયણ પ્રથમ હતા. ગુજરાત-કાઠિયાવાડની શુદ્ધ જાતિઓની ધાર્મિક ઉન્નતિ કરનાર પણ સ્વામિનારાયણ પહેલા હતા. એમનો સુધારો ઉચ્ચ જાતિઓને હલકી જાતિઓ સાથે ભેળવી દઈ ઉચ્ચ જાતિમાં હલકા સંસ્કાર પાડવાનો નહતો. પણ નીચલી જાતિઓને ચડાવી એમનામાં ઉચ્ચ જાતિના સંસ્કાર પાડવાનો હતો.

મહાશૂરવીર જોગીદાસ ખુમાણ પણ સ્વામીના શિષ્ય હતા. ભાવનગર દરબાર વજેસિંહ સાથે જોગીદાસ ખુમાણના બહારવટાનું સમાધાન કરાવનાર ગઢપુરના ધણી, સહજાનંદી સિંહ દાદા ખાચર જ હતા.

સહજાનંદ સ્વામી ફક્ત સંપ્રદાયનું સંચાલન નહિ, પરંતુ લોકનું કલ્યાણ કરવા અવતર્યા હતા. જોશભેર આવી રહેલી પશ્ચિમની સભ્યતા કચ્છ, કાઠિયાવાડ ને ગુજરાતને આવરી લે તે પહેલાં તેમના જીવનને સ્થિર ને શક્તિમાન બનાવી ધર્મદુર્ગને સુરક્ષિત કરવાનું તેમનું કાર્ય હતું.

બ્રાહ્મણ, બહુશ્રુત વિદ્વાન, ચુસ્ત વૈષ્ણવ અને આદર્શ સંન્યાસી-સાધુ એવા આ સુધારકે (ભગવાન સ્વામિનારાયણે) પોતાનાં જીવન અને કાર્યથી ગુજરાતનાં સંસ્કાર ઘડતરમાં નવો પ્રકાશ પાથર્યો. આ રીતે તેમનાં આગમનથી જાણે એક અંતિમ ધાર્મિક યુગનો પ્રતિનિધિ ઓગણીસમી સદીનાં ઊંબરે આવીને ઊભો રહ્યો.

તેઓએ (ભગવાન સ્વામિનારાયણે) ગુજરાત–કાઠિયાવાડની વંચિત જાતિઓ પાસે મદ્યમાંસનો ત્યાગ કરાવી, હિંસાનો પણ ત્યાગ કરાવી, નાહવા ધોવાનો આચાર શીખવી તેઓનો ઉદ્ધાર કર્યો એ મોટું કામ કર્યું છે.

સહજાનંદ સ્વામીનાં ઉપદેશથી ઘણા ક્રૂર અને હિંસાવાદી લોકો કોમળ અને શાંત થયા છે તથા પ્રભુ તરફ વળ્યા છે.

બ્રિટનના રાજા પ્રિન્સ ચાર્લ્સ તૃતીય ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણના સંતો સાથે મુલાકાત કરી સંપ્રદાય દ્વારા થતી વિશ્વની આધ્યાત્મિક સામાજિક કાર્યોની સરાહના કરેલ…

જ્યારે જ્યારે હું સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયની કાર્યશૈલીને, સેવા કરનાર સંતોને અને આચાર્યશ્રીને જોઉં છું ત્યારે ત્યારે મને લાગે છે કે તેઓ પોતાના જીવનથી સંદેશ આપે છે સ્વજીવનને ધન્ય કરો ને સાથે સાથે સમગ્ર સૃષ્ટિનું કલ્યાણ કરો એવો સંદેશ મને સંભળાઈ રહ્યો છે

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયે બાળકોને ભણાવવાની વ્યવસ્થા કરી ને સમાજમાં જે પરિવર્તન આવ્યું છે એ બીજી કોઈ જગ્યાએ જોયું નથી.

ભગવાન શ્રી સહજાનંદ સ્વામી પ્રાચીન હિન્દુ ધર્મના અંતિમ સુધારક હતા.

ભારતમાં અનેક ધર્મ-સંપ્રદાયો છે; પરંતુ સ્વામિનારાયણ ધર્મ પ્રશંસનીય, પવિત્ર, શુદ્ધ અને આકર્ષક છે. મને આ ધર્મ પ્રત્યે અત્યંત આદરભાવ છે.